Người Chăm ở Khánh Hòa: Văn hóa, Lịch sử Champa & Di sản còn lại

Khánh Hòa không chỉ nổi tiếng với những bãi biển tuyệt đẹp mà còn là nơi lưu giữ những dấu ấn sâu sắc của nền văn hóa Champa cổ kính. Từ Tháp Bà Ponagar uy nghiêm đến những nét văn hóa sinh hoạt độc đáo, người Chăm đã góp phần tạo nên một di sản phong phú cho mảnh đất duyên hải miền Trung này.

Dưới đây là một cái nhìn chi tiết hơn về người Chăm, một dân tộc anh em đóng vai trò quan trọng trong lịch sử và văn hóa Khánh Hòa.

Người Chăm ở Khánh Hòa – Di sản Champa trên vùng đất Kauthara

Người Chăm là ai? Tên gọi và nguồn gốc

“Champa là tên một loài hoa màu trắng hồng nhạt, hay trắng vàng nhạt, có hương thơm ngào ngạt có thể tìm thấy tại khắp nơi trên duyên hải miền Trung”. Người Việt còn gọi loài hoa này là hoa sứ. Cũng như loài hoa mang tên mình, văn hóa Chăm đã tỏa hương và bám rễ sâu vào vùng đất này suốt bao thế kỷ.

Tên gọi và Địa bàn cư trú

Người Chăm còn được gọi bằng nhiều tên khác như Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chăm Pa, hay Hời. Dân tộc Chăm thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô – Polynéxia (ngữ hệ Nam Ðảo). Tương tự dân tộc anh em Rắc lây khác ở Khánh Hòa.

Lịch sử Vương quốc Champa tại Khánh Hòa

Vương quốc Chămpa, tiền thân của người Chăm hiện đại, đã tồn tại suốt gần 15 thế kỷ, từ thế kỷ II đến đầu thế kỷ XVII. Lãnh thổ vương quốc từng kéo dài từ Quảng Bình đến tận Bình Thuận. Hiện nay, ngoài khu vực Nam Trung Bộ, người Chăm còn sinh sống rải rác ở nhiều địa phương khác.

Trong cộng đồng người Chăm, có các nhóm địa phương như Chăm Hroi, Chăm Poổng, Chà Và Ku, Chăm Châu Ðốc. Hai thị tộc lớn là Cau và Dừa. Về sau, thị tộc Cau trở thành tầng lớp bình dân, trong khi thị tộc Dừa là tầng lớp quý tộc và tăng lữ.

Xã hội mẫu hệ và đời sống gia đình người Chăm

Một trong những nét văn hóa nổi bật nhất của người Chăm chính là truyền thống mẫu hệ. Tuy ở những vùng theo Hồi giáo Islam, gia đình đã chuyển sang phụ hệ, nhưng những tập quán mẫu hệ vẫn tồn tại đậm nét trong quan hệ gia đình, dòng họ, đặc biệt là việc thờ cúng tổ tiên.

Trong gia đình Chăm:

• Đứng đầu dòng họ theo huyết hệ mẹ là một người phụ nữ.
• Con gái út là người giữ quyền thừa kế nhà cửa và có trách nhiệm giữ Chick Atâu – một cái giỏ tre đựng đồ quý của gia đình dùng để cúng giỗ.
• Khi con gái lớn lấy chồng, cô dâu sẽ được nhường căn nhà lớn (Thang Yơ) và gia đình sẽ cất căn nhà khác bên cạnh (Thang Mưyân).

Kiến trúc làng Chăm (Plây) và nhà ở truyền thống

Làng của người Chăm được gọi là Plây. Họ có quan niệm kiêng kỵ cây cối lớn xung quanh làng vì cho rằng ma quỷ trú ngụ trên đó, do vậy làng thường chỉ có vài cây me hoặc không có cây cối lớn.

Nhà ở của người Chăm thường được xây dựng quay về hướng Nam. Một gia đình sống trong khuôn viên có hàng rào bằng cây khô. Các ngôi nhà của gia đình được xây cất gần nhau theo một trật tự nhất định.

Kinh tế và nghề thủ công truyền thống

Người Chăm chủ yếu sống bằng nghề nông, đặc biệt là trồng lúa [Ngành nghề phổ biến].

Bên cạnh đó, các nghề thủ công truyền thống đóng vai trò quan trọng, thể hiện sự tinh hoa và nét đặc sắc văn hóa Chăm. Tiêu biểu phải kể đến:

• Dệt thổ cẩm: Đây là nghề truyền thống nổi tiếng, tạo ra những tấm vải dệt tay tinh xảo, rực rỡ sắc màu với các hoa văn mang ý nghĩa tâm linh và văn hóa.
• Làm gốm – Di sản UNESCO: Nghề gốm của người Chăm, đặc biệt ở Ninh Thuận, vẫn giữ được những nét truyền thống cổ xưa, thường được làm thủ công bằng tay và nung ngoài trời, tạo ra các sản phẩm gốm mộc mạc, bền chắc. Như làng gốm Bàu Trúc.
• Nghề làm giấy từ lá buông: Người Chăm cổ từng có kỹ thuật làm giấy điêu luyện và độc đáo (nay đã thất truyền). Nguyên liệu chính để làm giấy là lá buông (phổ biến tại địa bàn cư trú) , và vỏ cây bồ đề. Mực viết được chế từ vỏ cây akuh rất tốt.

Gốm Bàu Trúc được UNESCO công nhận: Năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp – một trong những làng gốm thủ công cổ nhất Đông Nam Á.

Ẩm thực độc đáo của người Chăm

Người Chăm ăn cơm gạo được nấu trong nồi đất. Nguồn thức ăn đa dạng từ săn bắt, hái lượm đến chăn nuôi.

Đặc biệt, người Chăm theo đạo Hồi có những kiêng khem nghiêm ngặt:

• Không ăn thịt bò, vì bò là vật linh thiêng.
• Không ăn thịt heo, vì heo là con vật dơ bẩn.

Họ có những món ăn truyền thống đặc sắc như món canh Vabai (nấu bằng lá rừng trộn thịt, bột gạo rồi khuấy đều), món cháo chua, và bánh nhân chuối. Thức uống phổ biến có rượu cần và rượu gạo.

Tháp Chăm – Bí ẩn kỹ thuật xây dựng ngàn năm

Nói đến văn hóa Chăm là không thể không nhắc đến những ngôi tháp Chàm huyền bí, tiêu biểu như Tháp Bà Ponagar tại Nha Trang, hay hàng loạt ngôi tháp cổ độc đáo ở Phan Rang. (Xem thêm về những ngôi tháp nổi tiếng tại Phan Rang)

Kỹ thuật xây dựng tháp Chàm vẫn là một dấu chấm hỏi lớn đối với các nhà nghiên cứu. Gạch Chăm có kích thước khoảng 31cm x 17cm x 5cm được xếp chồng khít lên nhau mà không thể nhìn thấy mạch hồ.

Các giả thuyết về chất kết dính bao gồm:

• Nung cả khối tháp trong một ngọn lửa khổng lồ.
• Sử dụng một thứ nhựa thực vật, có người cho là mủ cây xương rồng trộn với mật đường, hoặc dầu rái để dán các viên gạch lại.

Sự tinh tế của tháp còn thể hiện ở vô số hình chạm khắc tỉ mỉ, trau chuốt như hình tiên nữ Apsara, chim thần Garuda, bò thần Nandin. Điều thú vị là tất cả các chủ đề trang trí đều được thể hiện bên ngoài tháp, trong khi tường bên trong luôn để trơn.

Xem thêm: HÀNH TRÌNH KHÁM PHÁ DI SẢN CHĂM-PA QUA CÁC THÁP CHĂM

Chữ viết Chăm – Hệ thống chữ viết sớm nhất Đông Nam Á

Chămpa được ghi nhận là dân tộc có chữ viết sớm nhất Đông Nam Á, với bằng chứng từ các văn bia cổ cho thấy người Chăm đã có chữ viết của mình ngay từ thế kỷ thứ IV.

Chữ Chăm bắt nguồn từ hệ thống chữ thảo của Ấn Độ, với 65 ký hiệu và 24 chân ngữ. Người Chăm cổ còn có một kỹ thuật làm giấy độc đáo từ lá buông hoặc vỏ cây bồ đề, nhưng đáng tiếc là nay đã thất truyền. Mực viết được chế từ vỏ cây akuh, có đặc tính chóng khô, đen đậm và không bay màu.

Người Chăm ở Khánh Hòa và các tỉnh lân cận là một phần không thể tách rời của bức tranh văn hóa đa dạng, phong phú của Việt Nam. Khi đến du lịch Khánh Hòa, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thiên nhiên mà còn có cơ hội tìm hiểu về một nền văn minh cổ xưa, đầy bí ẩn và cuốn hút.

Lễ hội Chăm tại Khánh Hòa: Katê và Lễ vía Tháp Bà

Lễ hội Katê: (tháng 7 âm lịch) là lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Chăm Bà-la-môn, tổ chức tại các tháp Chăm để tưởng nhớ các vị vua và anh hùng dân tộc. Năm 2017, Katê được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ vía Tháp Bà Ponagar (tháng 3 âm lịch) tại Nha Trang thu hút hàng vạn người hành hương mỗi năm. Tháng 7/2025, lễ hội này chính thức được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Xem thêm: THÁNG 3 ÂM LỊCH HÀNH HƯƠNG VỀ VỚI MẸ XỨ SỞ Ở KHÁNH HOÀ

Câu hỏi thường gặp về người Chăm ở Khánh Hòa

Người Chăm ở Khánh Hòa hiện có bao nhiêu người?
Theo số liệu điều tra dân số, cộng đồng người Chăm tại Khánh Hòa tập trung chủ yếu ở các huyện Ninh Hòa, Diên Khánh và nội thành Nha Trang, sống xen kẽ cùng người Kinh và người Raglai.

Tháp Bà Ponagar có phải tháp Chăm không?
Có. Tháp Bà Ponagar tại Nha Trang là quần thể tháp Chăm xây dựng từ thế kỷ VII–XII, thờ nữ thần Thiên Y A Na – vị thần mẹ xứ sở của người Chăm. Tháng 7/2025 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Lễ hội Katê của người Chăm diễn ra khi nào?
Lễ hội Katê diễn ra vào tháng 7 âm lịch hàng năm tại các tháp Chăm (Ninh Thuận, Bình Thuận). Đây là lễ hội lớn nhất của người Chăm Bà-la-môn, được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.

Vì sao gạch tháp Chăm không dùng vữa mà vẫn đứng vững?
Theo nghiên cứu của Quỹ Lerici (Đại học Milan, Italy), chất kết dính là keo chiết xuất từ cây dầu rái. Một số nhà nghiên cứu khác cho rằng các viên gạch được nung đồng thời sau khi xếp. Đến nay vẫn chưa có kết luận chính thức.

Xem thêm những bài viết liên quan khác:

KHÁM PHÁ CÁNH ĐỒNG ĐIỆN GIÓ ĐẦM NẠI TẠI KHÁNH HÒA

HÀNH TRÌNH KHÁM PHÁ DI SẢN CHĂM-PA QUA CÁC THÁP CHĂM

NGƯỜI RẮC-LÂY Ở KHÁNH HOÀ