YERSIN – ÔNG NĂM Ở KHÁNH HOÀ VÀ VIỆT NAM


“Khi nào trở thành bác sĩ, con sẽ đưa mẹ đến sống ở miền Nam nước Pháp hay ở Ý, mẹ nhé?”

“Rồi, Yersin thú nhận rằng ông sớm chán nản mọi thứ, trừ Nha Trang”

YERSIN – ÔNG NĂM – KHÁNH HOÀ – VIỆT NAM

Nhắc đến Khánh Hoà mà không nhắc đến Yersin thì chắc chắn phải là một thiếu sót lớn. Yersin – Người dành tình yêu với mảnh đất Khánh Hoà nói riêng và Việt Nam nói chung đã để lại nhiều di sản lớn đến tận ngày nay. Hiện nay, nhiều thành phố đã lấy tên ông đặt tên đường như: Hà Nội, Nha Trang, Đà Lạt, thành phố Hồ Chí Minh… Đó là những nơi thường gắn liền với các hoạt động của ông.    

Bạn có biết?

Vắc xin cúm mùa của Việt Nam bao hết các chủng vi rút cũ từng gây ra cúm trong lịch sử, được sản xuất tại Viện vắc xin và sinh phẩm số 1 tại Suối Dầu Diên Khánh, là nơi bác sĩ Yersin nuôi ngựa lấy huyết thanh lớn nhất châu Á khi xưa. Di sản của ông để lại cho chúng ta ngày nay trong lĩnh vực Y khoa là ĐH Y Hà Nội, viện Pasteur Nha Trang, Đà Lạt, cơ sở sản xuất vắc xin lớn nhất Đông Nam Á ở Suối Dầu.

Năm 1895, Bác sĩ Yersin đến Khánh Hòa lập nghiệp. Lúc đó, Nha Trang còn là bãi cát trắng mênh mông, người dân chủ yếu sống bằng nghề chài lưới, tập trung ở doi đất phía Nam cửa sông Cái, gọi là xóm Cồn. Tháng 9-1895, sau khi Phòng thí nghiệm Yersin (nay là Viện Pasteur Nha Trang) được thành lập, Bác sĩ Yersin nghĩ ngay đến việc lập trại nuôi ngựa, bởi ngựa là loài vật được chọn để dùng trong việc sản xuất huyết thanh chống dịch hạch.

Nhiều người vẫn biết đến ông với cái tên gần gũi hơn là Ông Năm mà theo cuốn tiểu thuyết: Yersin Dịch hạch & Thổ tả thì bắt nguồn từ 5 cái lon trên áo thuỷ thủ của ông khi đến với “cái vịnh tuyệt đẹp” Nha Trang Khánh Hoà trên đường từ Sài Gòn ra Hải Phòng dừng chân ghé lại.

Ông Yersin cũng là công dân danh dự của Việt Nam.

Bên dưới Chạm chia sẻ một bài viết ngắn gọn so với những gì có thể viết về ông:

50241529_10215588047288605_2425325718033399808_n
Tượng đài Yersin ở gần cầu Trần Phú Nha Trang

Di tích lịch sử lưu niệm nhà bác học Alexandre Yersin tại tỉnh Khánh Hoà:

Căn cứ vào cống hiến to lớn của ông cho nhân loại cũng như giá trị và ý nghĩa của những di tích lưu niệm nhà khoa học ở Khánh Hòa, Nhà nước ta đã có Quyết định số 993-QĐ  ngày 28-9-1990 của Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận di tích lịch sử lưu niệm nhà bác học Alexandre Yersin bao gồm: Phòng lưu niệm tại Viện Pasteur Nha Trang, chùa Linh Sơn xã Suối Cát và mộ Yersin tại Suối Dầu – Cam Lâm.

Phòng di tích lưu niệm và thư viện của Yersin tại Viện Pasteur Nha Trang nằm trên đường Trần Phú, thành phố Nha Trang, hiện còn giữ được nhiều tài liệu và hiện vật gắn liền với cuộc đời và hoạt động khoa học của Yersin cũng như tình cảm của những người dân ở đây đối với ông.

Chùa Linh Sơn thuộc xã Suối Cát, huyện Cam Lâm là nơi Yersin đã nghỉ và làm việc trong thời gian ông làm việc tại Trại Chăn nuôi – Thực nghiệm ở Suối Dầu. Sau khi ông qua đời, nhân dân ở đây đã lưu giữ căn nhà và sửa thành ngôi chùa để ghi nhớ công đức của ông.

Mộ Yersin nằm trên một ngọn đồi nhỏ cách đó không xa, nằm trong Trại Chăn nuôi – Thực nghiệm Suối Dầu, có miếu thờ, có những hàng cây xanh bao bọc, và luôn có hương hoa của khách thập phương đến viếng thăm.

Ngày nay, đến thăm Nha Trang, ai cũng muốn đến thăm các di tích gắn liền với 50 năm hoạt động khoa học của A.Yersin ở Nha Trang.

Xem thêm: ĐỊA ĐIỂM DU LỊCH NHA TRANG

CÓ MỘT YERSIN Ở NHA TRANG
(Bài tổng hợp của Nguyễn Quang Vinh)

Bằng một sự tình cờ định mệnh, Yersin, khi ấy đang là bác sỹ chăm sóc sức khỏe trên tàu mang tên Saigon của tuyến hàng hải mới mở Sài Gòn – Hải Phòng, bị mê hoặc bởi Nha Trang.
Là một vịnh nhỏ hoang sơ, làn nước lấp lánh nắng vàng, xa xa là những dãy núi mờ mây phủ, Nha Trang đó, với bờ cát trắng hình cánh cung ấy đã hút hồn ông trong những lần tàu dừng lại, dường như với ông, vùng đất hoang dã ấy có một sức hút không thể nào cưỡng nổi.
Vào năm 1891, ông quyết định đến sống tại Nha Trang. Khi ấy, ông đã là người nổi tiếng. Alexandre Émile Jean Yersin, sinh ngày 22 tháng 9 năm 1863 tại Aubonne, Vaud, Thụy Sĩ, nhận bằng Tiến sỹ y khoa năm 25 tuổi, gia nhập Viện Pasteur ở Paris vừa mới được thành lập vào năm 1889, làm người cộng tác với Roux, hai người cùng khám phá ra độc tố bạch hầu.
Lập nghiệp ở xóm Cồn, ngã ba sông Cái đổ ra biển, ông dựng một ngôi nhà gỗ và mở phòng khám, tranh thủ thời gian rảnh rỗi thực hiện những chuyến khám phá vùng đồi núi cao nguyên sâu bên trong đất liền, nơi có những ngôi làng của các tộc người thiểu số.
Là một người tôn thờ chủ nghĩa của Livingstone (1813-1873) – bác sỹ, nhà truyền giáo, nhà thám hiểm, quan điểm của ông là “Sống mà không dịch chuyển, thì không phải là sống”. Chuyến thám hiểm lần thứ nhất, ông khởi hành từ Nha Trang, lên Ninh Hòa rồi đến Ban Mê Thuột, đến Stung Treng bên bờ sông Mekong rồi về Phnom Penh.
Trong hành trình lần thứ hai của Yersin, bây giờ đã là một nhà thám hiểm có tên tuổi, theo đường bộ từ Biên Hòa ra Đồng Nai, lên Di Linh, cuối cùng, sau khi trèo lên một đỉnh núi cao, từ trong rừng thông bước ra, một bình nguyên rộng lớn trải dài khuất tầm mắt, ngỡ như phong cảnh đồi núi của quê hương Thụy Sỹ hiển hiện. Đó chính là cao nguyên Lâm Viên, độ cao trung bình 1.500 mét so với mực nước biển, khí hậu trong lành với những rừng thông ba lá bạt ngàn. Đây là một địa điểm tuyệt vời để xây dựng một thành phố nghỉ dưỡng.

Năm 1890, Toàn quyền Paul Doumer, người sau này là Tổng thống Cộng hòa Pháp, đã cùng Yersin thị sát tận mắt vùng đất mới này. Và rồi nơi ấy trở thành Đà Lạt, nơi nghỉ dưỡng cho những người Âu với những biệt thự ven hồ kiểu cổ theo phong cách Normandie, nằm lẫn trong rừng thông, xung quanh hàng rào gỗ sơn trắng là những bụi hồng gai, cẩm tú cầu. Sau chuyến đi này, hai người giữ mãi mối quan hệ thâm giao cho đến tận ngày Paul Doumer qua đời vì bị ám sát.
Tháng năm năm 1894, một trận dịch hạch xảy ra ở Nam Trung Hoa và tràn tới xứ Cảng Thơm. Yersin xuống tàu vào tháng sáu, vì lý do ngoại giao mà Toàn quyền Anh Robinson cho phép ông đến Hồng Kông để nghiên cứu bệnh dịch hạch. Hương Cảng bây giờ đã là một thành phố chết với những hố chôn người nham nhở vôi bột và axit sunfuric. Cuộc đua chống lại bệnh dịch hạch bắt đầu mà người chiếm thế thượng phong là Kitasato, một bác sỹ người Nhật Bản theo trường phái Kock, đối nghịch với phái Pasteur, cuộc chiến y khoa Đức – Pháp còn kéo dài mãi sau này bởi các đồ đệ kiệt xuất. Kitasato có ưu thế khi nghiên cứu thực tế với hàng trăm xác chết trước đó. Yersin thì không. May mắn thay, ông có được vài xác chết, bằng một cách không chính thống, khi họ đã nằm trong quan tài phủ đầy vôi bột.
Chỉ cần thế thôi. Yersin là người đầu tiên chứng minh rằng trực khuẩn hiện diện ở chuột bệnh và người bệnh là một, nhờ đó ông đã giải thích được phương thức truyền bệnh. Trực khuẩn dịch hạch – Yersinia pestis được đặt tên để vinh danh Yersin. Năm 1895 ông trở lại Viện Pasteur Paris và cùng với các đồng nghiệp điều chế ra huyết thanh chống bệnh dịch hạch đầu tiên. Cùng năm đó, ông trở về Đông Dương và lập một phòng thí nghiệm nhỏ tại Nha Trang để sản xuất huyết thanh, (năm 1905 viện này trở thành một chi nhánh của Viện Pasteur). Liên quan đến trực khuẩn dịch hạch, sau này, Kitasato đã gây ra một trận tranh cãi kinh điển về khoa học và chính trị khi cho rằng chính mình mới phát hiện ra con vi trùng đó.
Về lại Nha Trang, ông tập trung tất cả sức lực để gầy dựng nơi này thành tiền đồn của ngành vi trùng học. Ở xóm Cồn, thay cho căn nhà gỗ, ông cho xây một ngôi nhà gạch hình lập phương, với hành lang bán lộ thiên và những mái vòm kiểu Pháp. Xa xa là Viện Pasteur Nha Trang dài năm mươi mét, rộng mười mét với các phòng thí nghiệm và dãy chuồng trại để nghiên cứu các bệnh dịch ở động vật, điều chế vắc-xin. Về sau nữa, ông khai phá một trang trại chăn nuôi và đồn điền ở Suối Dầu, rộng chừng 500 hecta để tự cung tự cấp. Ông cho trồng cây cà-phê Liberia, các loại cây thuốc, cây coca để sản xuất cô-ca-in sử dụng trong ngành dược, tuyển chọn nhiều loại thực vật và động vật từ khắp nơi trên thế giới để nuôi trồng tại đây.

50337272_10215588047688615_901740452653301760_n

Xem thêm: DU LỊCH NHA TRANG NÊN ĐI VINWONDERS HAY KHÔNG?

Bằng cách như thế, ông trở thành chủ đồn điền, tự nuôi sống Viện của ông, gửi các khoản lãi vào két sắt của ngân hàng Hồng Kông, Thượng Hải và mua cổ phiếu.
Ông là người có nhiều kỷ lục “đầu tiên” đáng nhớ. Là người đầu tiên nhập giống cây cao su về trồng tại Việt Nam, là người đầu tiên trồng cây canh-ki-na để sản xuất thuốc ký ninh chữa bệnh sốt rét, người đầu tiên đi xe đạp, người đầu tiên đi môtô, người đầu tiên lái ôtô (khi ở Hà Nội), và là nhà sản xuất cao su đầu tiên, bạn hàng của ông Michelin, một thương hiệu lốp xe huyền thoại cho đến tận bây giờ. Thậm chí, bằng chiếc máy chạy ga hiệu Pictet, ông là người đầu tiên ở Nha Trang sản xuất tảng nước đá để ngư dân xóm Cồn ướp cá. Ông còn dự định mua máy bay và làm một đường băng ở Nha Trang để thỏa mãn đam mê của mình.
Ông sống giản dị, như một nhà tu hành, không vợ con, tài sản làm ra chỉ để phục vụ khoa học Thực đơn ưa thích hàng ngày của ông là trứng và rau, một ít thịt và chỉ uống nước lọc. Có lẽ vì thế mà sức khỏe ông dẻo dai, năng lực làm việc của ông vẫn dồi dào cho đến lúc cuối đời.

50330396_10215588049248654_8562888955303821312_n
Trang trại chăn nuôi trồng trọt ở Suối Giao nay là Suối Dầu Khánh Hoà

Năm 1902, ông tạm rời Nha Trang để ra Hà Nội, nhận lãnh trách nhiệm mở một trường đào tạo y khoa, một bệnh viện và một trung tâm vệ sinh. Ông là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Y Đông Dương, tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội sau này.
Vào năm 1915, cùng với cộng sự, ông ngược Hòn Giao, Suối Dầu. Sau hai ngày đi thuyền và hai ngày leo núi, ông phát hiện ra Hòn Bà, ở cao độ 1.578 mét. Ở độ cao này, đỉnh núi thường được bao phủ bởi sương mù dày đặc mà mùa đông nhiệt độ xuống còn khoảng 6 độ C. Trên đỉnh núi, ông cất một căn nhà gỗ kiểu Thụy Sĩ cho riêng mình (vào năm 2004, ngôi nhà gỗ 2 tầng có diện tích 11,4m x 8,7m này được phục dựng theo nguyên bản cùng chuồng nuôi ngựa, cây trà cổ thụ…). Nhiều tháng sau đó, ông di thực đến đây các loài thực vật và động vật. Hòn Bà ngày ấy, đã trồng nhiều loài hoa hồng và hoa lan.
Ngày nay, ở khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà, người ta thống kê được 56 loài động vật và 43 loài thực vật quý hiếm có trong Sách đỏ Việt Nam, Sách đỏ thế giới như thông 2 lá dẹp, voọc chà vá chân đen, vượn bạc má…, trong đó có nhiều cây mang được đặt theo tên ông như cây trương hùng (Reevesia yersinii), chè Hòn Bà (Thea yersinii).
Ông còn cho dựng một hệ thống điện tín không dây từ Nha Trang lên Suối Giao, Hòn Bà để tiện liên lạc. Biến mình thành kỹ sư cầu đường, ông chỉ huy mở con đường dài 30 cây số từ chân núi lên đỉnh Hòn Bà.

51014038_10215588049008648_7226722035357974528_n
Ngôi nhà ở của Yersin trên đỉnh Hòn Bà

Một thế hệ do ông đào tạo còn gắn bó với Viện sau này như bác sỹ Bùi Quang Phương, các điều chế viên Lê Văn Da, Ngô Dai cùng các nhân viên khác ở phòng thí nghiệm.
Là người cuối cùng của nhóm Pasteur, ông làm Giám đốc danh dự của Viện trong mười năm cuối đời. Ông từ trần vào ngày 01/3/1943, với di chúc chôn nằm úp, để ôm lấy mảnh đất mà ông coi như quê hương. Ông muốn theo nghi lễ Việt Nam, với khói hương, treo phướn và cúng thất sau khi được chôn ở một ngọn đồi chỗ Suối Giao. Ngày đó, dòng người dân Xóm Cồn và Nha Trang kéo dài mấy cây số than khóc đưa tiễn ông trong một đám tang giản dị. Hiếm có người nước ngoài nào được người dân Việt kính mến và ngưỡng mộ, được thờ tại chùa như ông, hàng năm cúng giỗ và dâng hương hoa lên mộ.
Năm 1992, Hội những người ái mộ Alexandre Yersin – Tổ chức từ thiện phi chính phủ duy nhất trong toàn quốc được thành lập tại Khánh Hòa với hơn 700 hội viên và đến nay đã hoạt động hơn 25 năm để duy trì và phát triển những thành quả của ông để lại mảnh đất mà ông coi như quê hương. Hội thường xuyên thực hiện các chương trình từ thiện và có mối liên hệ mật thiết với Hội những người ái mộ Alexandre Yersin ở Thụy Sĩ. Ông cũng được truy tặng “Công dân Việt Nam danh dự” vào năm 2014. “Ông Năm Xóm Cồn” cũng có mặt trong nhiều mẫu tem phát hành trong và ngoài nước.

50583656_10215588046808593_1346140680115716096_n


Ở Nha Trang hiện có hai trường học, một thư viện mang tên ông, bên cạnh các công trình mang dấu ấn của ông như Viện Pasteur, Viện Vacxin… Tượng đài Yersin được đặt trang trọng trong công viên mang tên ông trên đường Trần Phú tại vị trí xóm Cồn ngày xưa, gần ngôi nhà gạch ba tầng hình lập phương. Rất tiếc là ngôi nhà cổ quý giá này đã bị đập bỏ, thay vào đó là Nhà khách 378 của Bộ Công an. Xóm Cồn của những người dân chài lâu đời giờ đã nhường chỗ cho các khách sạn thi nhau mọc lên như nấm. Bảo tàng Yersin nằm khiêm nhường trong khuôn viên Viện Pasteur Nha Trang với những kỉ vật phủ bụi mờ. Dù là thành phố du lịch đang tăng trưởng nóng, nhưng Khu mộ của ông ở Suối Dầu thỉnh thoảng mới có người ghé thăm. Đường lên đỉnh Hòn Bà cũng đã bị ngăn lại không cho khách lên khám phá. May mà ở chốn thiền môn Linh Quy Pháp Ấn, tiền thân là ngôi nhà của Yersin trong khuôn viên đồn điền Suối Dầu cũ, vẫn luôn luôn khói hương nghi ngút trước di ảnh của bác sĩ Yersin, được đặt trang trọng bên bàn thờ chư Phật, Bồ tát.
Kể lại chuyện người xưa, xem ra có đôi chút ngậm ngùi./.

22/6/2018
Nguyễn Quang Vinh


Một số di tích lưu niệm ông Yersin tại Khánh Hoà hiện nay:

1. Thư viện A.Yersin nằm trong khuôn viên của Viện Pasteur, thuộc số 8 đường Trần Phú, phường Xương Huân.

– Thư viện Yersin được hình thành khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nay trở thành Nhà trưng bày Yersin của ViệnPasteur (Viện gọi là Bảo tàng Yersin).

– Phòng được trưng bày mô phỏng lại phòng đọc sách và nghỉ ngơi của Yersin, gồm tủ sách, bàn đánh máy chữ, giường ngủ, ghế nằm bằng mây và tủ đựng đồ dùng sinh hoạt. Thư viện của Yersin tại Viện Pasteur là một phòng trưng bày nhỏ theo dạng nhà lưu niệm của Viện, lưu giữ nhiều kỷ vật, tài liệu khoa học, máy móc trang thiết bị, công trình nghiên cứu và một số lượng lớn sách của Yersin ở Pháp và trong 50 năm sống và làm việc tại Nha Trang.

2. Chùa Linh Sơn nằm ở phía Tây Nam Núi Cô, cao khoảng 50m so với mặt đường quốc lộ 1A, thuộc thôn Khánh Thành, xã Suối Cát, huyện Cam Lâm.

– Chùa Linh Sơn quay theo hướng Tây nam. Chùa nguyên là phòng làm việc, nghỉ ngơi và tiếp khách của Bác sĩ A.Yersin khi ông lên Suối Dầu làm việc.

– Chùa Linh Sơn được xây dựng năm 1895, do A.Yersin xây dựng để làm nơi tiếp khách. Sau khi ông mất nơi đây thuộc sự quản lý của công ty cao su Suối Dầu.

 – Năm 1958, Hội Phật Giáo tỉnh Khánh Hòa xin dùng làm nơi tiếp khách. Sau đó, Công ty cao su Suối Dầu nhượng cho để dùng làm chùa.

– Hiện Nay, chùa do nhà sư Tâm Niệm trụ trì, do kế thừa của ngôi nhà trước nên về kiến trúc không mang hình dáng của một ngôi chùa.

– Chùa không rộng, quy mô kiến trúc không lớn nhưng vẫn tạo cho con người cảm giác nhẹ nhàng, yên tĩnh. Bố cục mặt bằng tổng thể của Chùa từ dưới lên trên được bố trí như sau: Cổng Chùa; Đài Adiđà và Ao thất ghi danh người phật niệm; lầu Chuông; nhà ở của phật tử; sân chùa; Đài quan âm; miếu Tiêu Diện; Chính Điện; nhà khách; Điện Quan Âm; nhà tiếp đón phật tử đến tụng niệm; khu nhà bếp và nhà vệ sinh.

3. Khu mộ của bác sĩ A.Yersin nằm trong khu đất của Trại chăn nuôi thí nghiệm Suối Dầu của Viện Pasteur Nha Trang thuộc xã Suối Cát, huyện Cam Lâm.

– Khu mộ được xây dựng ngày 3/3/1943 sau khi bác sĩ A.Yersin mất, để tỏ rõ lòng biết ơn sự tôn kính của nhân dân khánh hòa đối với nhà khoa lỗi lạc A.Yersin và thực hiện đúng mong ước của ông trước khi từ giã cõi đời.

– Đầu ngôi mộ quay về hướng Đông, chân quay về hướng Tây. Phần mộ được thiết kế theo kiểu hình chữ nhật, là một hình khối nổi không cao so với mặt đất. Chất liệu của ngôi mộ được xây bằng ciment. Phía đầu ngoài nền đá chẻ, có một cây đại già, theo như người dân ở đây nói lại, cây được trồng ngay sau khi ông mất.

– Lúc đầu ngôi mộ được xây dựng theo kiểu hình áo quan tai, có chữ thập đặt lên trên. Song trải qua thời gian và chiến tranh nên ngôi mộ bị hư hỏng. Sau năm 1975, nhân dân Khánh Hòa đã xây xây lại mộ của ông như hiện trạng hiện nay.

– Phía bên trái ngôi mộ, ngoài khu vực đá chẻ có một Thủ Kỳ nhỏ ( còn gọi là Am thờ), được thiết kế theo kiểu chùa một cột. Thủ Kỳ là một am thờ nhỏ được làm bằng bê tông.

– Xung quanh đồi vẫn còn một số cây cọ, mà theo như lời kể của bà con nơi đây thì những cây này được chính bác sĩ Yersin đã có công trồng thí nghiệm vào những năm 1916 – 1918. Hiện nay, những cây dầu dừa này đã cao lớn.

 – Xuất phát từ giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, nghệ thuật của Quần thể di tích, UBND tỉnh Khánh Hòa đã tiến hành xây dựng Hồ sơ khoa học trình Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể theo và Du lịch xếp hạng Quần thể di tích lưu niệm danh nhân bác sĩ A.Yersin là di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia năm 1990.

Nguồn: Sở Văn Hoá – Du Lịch tỉnh Khánh Hoà

Mua sách về Yersin: Tại Đây

Xem phim tài liệu về Yersin của đài VTV

Xem thêm về những địa điểm tham quan du lịch khác:

KHÁM PHÁ ĐẢO YẾN HÒN NỘI -NHA TRANG

KHÁM PHÁ HÒN BÀ Ở CAM LÂM KHÁNH HOÀ

HỒ SUỐI DẦU Ở KHÁNH HOÀ

ĐẦM THUỶ TRIỀU VÀ NHỮNG CON SÒ HUYẾT!

KHÁM PHÁ KHÁNH SƠN KHÁNH HOÀ

THÀNH CỔ DIÊN KHÁNH: DẤU ẤN LỊCH SỬ MỘT THỜI Ở KHÁNH HÒA

NHỮNG ĐỊA ĐIỂM DU LỊCH Ở CAM LÂM?

CHÙA ĐÁ QUAN ÂM (QUAN ÂM THẠCH TỰ): ĐIỂM ĐẾN ĐỘC ĐÁO Ở CAM LÂM KHÁNH HÒA